Adım Adım Uzaktan Ölçme
Nasıl ÖlçelimTemel KavramlarDijital Ölçme AraçlarıRubriklerUzaktan Eğitimde Ölçme AraçlarıSizden Gelen ÖrneklerSıkça Sorulan Sorular


 
Rubrikler
 


Rubrik (Dereceli Puanlama Anahtar) Nedir?

Rubrik, öğrencilere yaptıkları çalışmaların hangi ölçütlere göre değerlendirileceğini ve performanslarının hangi puana denk geldiğini gösteren puanlama aracıdır. Rubrik kullanılarak öğrenci performansı daha önceden belirlenmiş ölçütlere göre objektif değerlendirilebilir.
 
Rubriği iki boyuttan oluşan bir matris olarak düşünebiliriz. Bu boyutlar:
•Performans düzeyleri (örn. Mükemmel, İyi, Orta, Başarısız)
•Başarılı olma kriterleri (örn. Bir yazma ödevi için mümkün göstergeler: içerik, kâğıt düzeni, anlam bütünlüğü, kaynakça)
 
Basit bir örnekle devam edelim. Öğrencilerden tarihe damga vurmuş bir olayı araştırıp rapor yazmalarını istediğimizi varsayalım. Raporları değerlendirirken kullanılabilecek bir rubrik aşağıdaki gibi olabilir (Mueller, 2018):
 
Ölçüt Başarılı Orta Başarısız
Alıntı yapılan kaynak sayısı 10-12 5-9 1-4
Tarihi olayın aktarımında tutarlılık Tutarsızlık tespit edilmemiştir. Birkaç tutarsız aktarım tespit edilmiştir. Çok sayıda tutarsız aktarım tespit edilmiştir.
Kaynakça Metin içinde geçen bütün alıntılar kaynakçada gösterilmiştir. Metin içinde geçen alıntıların bazıları kaynakçada yoktur. Metin içinde geçen alıntıların birçoğu ya da hiçbir kaynakçada yer almıyor.

Rubriği kullanmaya başladıktan sonra da rubriğe son halini verebilirsiniz. Öğrencilerden toplanan cevaplara ve en iyi-en zayıf örneklere göre göstergelerinizi ve performans düzeylerinizi güncelleyebilirsiniz.


Rubrik Türleri

Oluşturulma şekilleri bakımından iki tür rubrik bulunur: Analitik ve holistik (bütünsel) rubrik. Rubriklerin özellikleri aşağıda özetlenmiştir (Kutlu, Doğan ve Karakaya, 2014):
 
Analitik Rubrik
 (
örnek için tıklayınız)
Holistik (Bütünsel) Rubrik
 (
örnek için tıklayınız)
- Bir ürünü oluşturan bileşenler ayrı ayrı puanlanır.
- Öğrenme eksiklerini tespit etmek ve gidermek amacıyla yapılan ölçmelerde kullanılır.
- Analitik rubrik hazırlanırken:
I.  Performans, önemli olduğu düşünülen alt bileşenlere ayrılır.
II. Performans düzeylerinin sayısına karar verilir.
III. Her bir düzey için, performans ölçütlerine ait göstergeler belirlenir.
- Öğrenci performansı, güçlü ve zayıf yönleriyle beraber daha detaylı tanımlanabilir.
- Süreç izleme, ayrıntılı geri bildirim verme ve öğretimi destekleme açısından holistik rubriğe göre daha işlevseldir.
- Performansın ya da ürünün geneline tek bir puan verilir.
- Genel öğrenme düzeyini tespit etmek amacıyla yapılan ölçmelerde kullanılır.
- Performansın, alt bileşenlere ayrılmasının zor olduğu durumlarda kullanılır.
- Ödev gibi hızlı puanlanabilen ve puanlarla çok önemli kararların alınmadığı durumlarda kullanılabilir.
- Önce performans düzeyleri belirlenir, sonra her bir düzeye ilişkin tanımlar yapılır.
- Performans düzeylerine ilişkin tanımlar, açık, ayrıntılı ve ölçülebilir olmalıdır.

Analitik rubrikler, holistik rubriklere göre daha ayrıntılıdır:
 
Ölçülen özelliğin her boyutu için puanlama yapıldığı için holistik rubriklere göre daha güvenilir puanlama sonuçları verir. Örneğin, yazılı anlatım becerisinin değerlendirildiği bir performans görevinde, analitik rubrik kullanılarak cümle yapısı, kelime zenginliği, imla kurallarına uygunluk gibi her bileşen için ayrı geri bildirim vermek mümkündür. Ancak her iki türün de amaca uygunluk bakımından üstün yanları bulunmaktadır. Bu nedenle, hangi rubriği kullanacağımızı, değerlendirmenin amacı, ölçülen yapının özellikleri, ölçmenin yapıldığı öğrenci sayısı ve ölçme yapılan sınıfın düzeyi gibi faktörler belirler (Güler, 2018; Kutlu vd., 2014).


Adım Adım Rubrik Hazırlama

Rubrik hazırlamanın temel basamakları aşağıdaki gibidir (Haladyna, 1997):

- Rubriğin kullanım amacı belirlenir:
Öğrenme düzeyi mi belirleniyor? Değer biçmeye (örn. not verme, geçme kalma kararı) dönük bir değerlendirme mi yapılacak?
Öğrenme eksikleri mi belirleniyor? Detaylı geri bildirimlere ihtiyaç var mı?
- Puanlanacak özellikler (ölçütler) belirlenir:
Puanlanacak özellik alt bileşenlere ayrılabiliyor mu?
- Rubrik türüne karar verilir.
- Rubrik taslağı hazırlanır.
- Öğrencilere hangi ölçütlere göre değerlendirilecekleri hakkında bilgi verilir.
- Sonuçlar öğrencilerle paylaşılarak eksiklerini görmeleri sağlanır.


Rubrikte Kaç Performans Düzeyi Yer Almalıdır?

Bu sorunun standart bir cevabı olmasa da her bir rubrik için en az iki performans düzeyi ve iki kriter tavsiye edilir (Mueller, 2018). Ayırca,
 
Performans düzeyi ve gösterge sayısı; puanlanan özellik, puanlama amacı gibi değişkenlere göre belirlenir. Detaylı bir değerlendirme yapılırken ikiden fazla performans düzeyi kullanmak, öğrenci hakkında daha güvenilir bilgi verecektir. Ancak, detaylı değerlendirme yapmak için düzey sayısının artırılması düzeylerin birbirinden net ayırt edilememesine neden olabilir.


Analitik Rubrik Geliştirme Basamakları

Analitik rubrik hazırlarken takip edilecek basamaklar aşağıdaki gibidir:
 
1.Ölçülen özellik, öğrencinin gözlemlenmek veya geliştirilmek istenen davranışlarıyla ilgili alt boyutlara ayrılır.
2.Alt boyutlar için başarı düzeyleri belirlenir. Düzey sayısı ölçülen özelliğe bağlı olsa da genellikle 3-5 arası düzey sayısı kullanılır (Popham, 1997; Suskie, 2009).
3.Öğrencilerin ilgili düzeyde göstermesi gereken peformans, rubrikte alt boyut ile performans düzeyinin kesiştiği alanda ölçülebilir kriterlerle tanımlanır.

Analitik Rubrik Örneği

Sözlü sunum değerlendirmesi için bir analitik rubrik aşağıdaki gibi bir şablon üzerinden hazırlanabilir (Kutlu vd., 2018):
 
Ölçütler Başarı Düzeyi
1 2 3
Özgünlük Tanımlama alanı (en düşük performans) Tanımlama alanı (orta düzey performans) Tanımlama alanı (en yüksek performans)
Problem belirleme Tanımlama alanı (en düşük performans) Tanımlama alanı (orta düzey performans) Tanımlama alanı (en yüksek performans)
Güvenilir kaynaklardan araştırma ve alıntı yapma Tanımlama alanı (en düşük performans) Tanımlama alanı (orta düzey performans) Tanımlama alanı (en yüksek performans)
Görsel materyallerden yararlanma Tanımlama alanı (en düşük performans) Tanımlama alanı (orta düzey performans) Tanımlama alanı (en yüksek performans)

Aşağıdaki örneklerden bazıları dünya genelinde farklı alan, konu ve düzeylerde rubrik örneklerinin toplandığı bir havuz olan “irubric”ten tercüme edilmiştir. 750.000’den fazla rubriğin paylaşıldığı bu ücretsiz platforma orijinal dilde ulaşmak için tıklayınız.
             
Rubrik Örnekleri


Örnek 1: Deney raporu hazırlama rubriği
Örnek 2: Açık uçlu uzun yanıtlı soru puanlama 
Örnek 3: Tartışma panosu etkinlik rubriği
Örnek 4: Grup projesi sunumu için hazırlanmış bir rubrik 
Örnek 5: İngilizceyi 2. dil olarak öğrenenler için yazma becerisi/kompozisyon değerlendirme rubriği 
Örnek 6: Final raporu rubriği 
Örnek 7: Psikolojik danışmanlar için deşifre değerlendirme rubriği 
Örnek 8:
Performans ödevi değerlendirme rubriği

Örnek 9: Açık uçlu soru değerlendirme rubriği
Örnek 10: 
Araştırma raporu rubriği

Holistik Rubrik Geliştirme Basamakları

Holistik rubrik hazırlarken takip edilecek basamaklar aşağıdaki gibidir:
1.Performans düzeyleri yüksekten düşüğe doğru sıralanır ve her bir düzeye sayısal puan ya da sözel ifadeler atanır (ör. İyi, orta, zayıf).
2.Öğrencilerin her bir düzeyde göstereceği performans tanımlanır. Eğiticiler tanımları yaparken, öğrenciden neler beklediğini düşünmeli ve çalışmaya bir bütün olarak bakmalıdır.

 

Holistik Rubrik Örneği* 
 
Düzeyler Zayıf Beklentilerin Altında Orta Yeterli Üst Düzey
Tıbbi terminolojiyi anlama Öğrenci, simülasyon odasındaki 10
tıbbi aletten hiçbirini tanıyamaz.
Öğrenci, simülasyon odasındaki 10 tıbbi aletten
1-3’ünü tanır.
Öğrenci, simülasyon odasındaki 10 tıbbi aletten
4-6’sını tanır.
Öğrenci, simülasyon odasındaki 10 tıbbi aletten en az 7 ya da
8’ini tanır.
Öğrenci, simülasyon odasındaki 10 tıbbi aletten en az 9’unu tanır.
Öğrenci, 5 semptomun hiçbirini doğru tespit edemez ve doğru tanı ile ilişkilendiremez. Öğrenci, 5 semptomun 1 ya da 2’sini doğru tespit eder ve 1 ya da 2 sini doğru tanı ile ilişkilendirir. Öğrenci, 5 semptomun
3’ünü doğru tespit eder ve 3’ünü doğru tanı ile ilişkilendirir.
Öğrenci, 5 semptomun
4’ünü doğru tespit eder ve 4’ünü doğru tanı ile ilişkilendirir.
Öğrenci, 5 semptomun tamamını doğru tespit eder ve doğru tanı ile ilişkilendirir.

*Kaynak: RCampus adresinden erişilmiş ve aslına uygun olarak çevrilmiştir.

Örnek 1: Holistik rubrik örneği



Kaynaklar

Güler, N. (2018). Eğitimde ölçme ve değerlendirme. Ankara: Pegem Akademi.

Haladyna, T. M. (1997). Writing test items to evaluate higher order thinking. United States of America: Allyn & Bacon. 

Kutlu, Ö., Doğan, D. C., Karakaya, İ. (2014). Ölçme ve değerlendirme: Performansa ve portfolyoya dayalı durum belirleme. Ankara: Pegem Akademi.

 
Mueller, J. (2018). Authentic assessment toolbox. 3 Ocak 2020 tarihinde http://jfmueller.faculty.noctrl.edu/toolbox/rubrics.htm adresinden erişildi.
 
Popham, J. W. (1997). What’s wrong and what’s right with rubric. Educational Leadership, 55(2), 72-75. 
 
Suskie, L. (2009). Assessing student learning: A common sense guide. Jossey-Bass.